Rudi Matthee, Safevi çöküşünü yozlaşma anlatısının dışında yeniden kuruyor

VakıfBank Kültür Yayınları (VBKY), Rudi Matthee’nin kaleme aldığı ve Aykut Mustak’ın dilimize çevirdiği "Safevilerin Gerilemesi ve Isfahan’ın Düşüşü" adlı kitabı yayımladı. Kitap, Safevi İmparatorluğu’nun son yüzyılındaki çöküşü yeniden değerlendiriyor.

Tarihçiler, Safevi İmparatorluğu’nun gerileme ve çöküşünü imparatorluğun son asrındaki siyasî durgunluk, saraydaki yozlaşma ve ahlaki çözülmenin sonucu olarak değerlendirme eğiliminde. Rudi Matthee ise bu yerleşik anlatıya karşı çıkıyor.

Matthee’ye göre gerileme, doğrusal bir hikâye değil; coğrafi kırılganlıklar, aşiret yapıları, sınırlı ekonomik imkânlar, saray siyaseti, taşra güçleri ve askerî-mali tercihler arasındaki hassas dengelerin bir kriz anında köklü değişimlere yol açtığı karmaşık bir süreç. Safevi düzeni merkezî ve yekpare bir yapıdan çok, sürekli müzakere edilen kırılgan ittifaklar ağı olarak görülüyor.

Bu ağ on yedinci yüzyılın sonlarına doğru siyasal birliğini sürdürme kapasitesini yitiriyor ve imparatorluk parçalanmaya başlıyor. Sarayına kapanan ve giderek taşradan kopan şah; merkez ile eyaletler arasındaki bağların zayıflaması, ordunun ihmali, kısa vadeli para politikaları, hizipçilik ve yolsuzluk karşısında etkisiz kalan yönetimle yapısal sorunları derinleştiriyor.

Safevi İran’ı, sınırlarını Osmanlı ve Afgan baskılarına karşı savunamayacak kadar zayıflamış bir askerî yapı ile krizi yönetmekte zorlanan bir merkezî idare arasında sıkışıyor. Afgan kabilelerinin 1722’de Isfahan’a girmesi bu uzun birikimin dramatik sonucu olarak ortaya çıkıyor.

Kitap, Safevi çöküşünü devlet, toplum, ekonomi ve askerî yapı arasındaki tarihsel köklere sahip gerilimler üzerinden ele alıyor. Yazara göre bu çerçeve, yalnızca Safevi hanedanının sonunu değil, İran tarihinin sonraki iki asrını belirleyecek krizler döneminin kökenlerini anlamayı sağlıyor.

Matthee, kitapta dış güçlere ilişkin tezi de tartışıyor. Ona göre Safevi Devleti’nin yıkılışı dış güçlerin oyunlarına bağlanamaz. Afganları, merkezle haraç ilişkisi içinde Safevi diyarının çevresinde yaşayan gruplar olarak değerlendiriyor ve İran’a hücumlarını zayıflığın nedeninden çok sonucu sayıyor.

Yazar, Safevilerin döneminde İran’da faaliyet gösteren Avrupalıları 19. yüzyıl yayılmacılığının temsilcileriyle aynı kefeye koymanın yanlış olduğunu belirtiyor. Ona göre 17. yüzyılda hiçbir Avrupa ülkesinin İran’da toprak talebi yoktu ve ülkede yaşayan Avrupalıların sayısı azdı. Diplomat, tüccar ve misyonerler arkalarında askerî güç olmaksızın şahın izniyle çalışıyordu.

Matthee’ye göre Portekizliler yalnızca Hürmüz’ü işgal edip denetimlerinde tutabildi, çünkü Safeviler Basra Körfezi’ni topraklarının parçası olarak görmüyordu. Şah Abbas, İngilizlerin denizden desteğiyle Portekizlileri 1622’de zor kullanarak çıkardı. Yazar, yabancı tüccarların İran’ı talan etmediğini, ülkenin uluslararası ticaret rolünü artırdığını ve seçkinlerin tükettiği birçok metayı ithal ederek ülkede bolluk yarattığını da belirtiyor.

Yazar Rudi Matthee, University of Delaware’de John and Dorothy Munroe Distinguished Professor of History unvanıyla Orta Doğu tarihi dersleri veriyor. Araştırmaları erken modern İran, Safeviler ve Basra Körfezi tarihi üzerine yoğunlaşıyor.

Başlıca eserleri arasında Safevi İran’ında ipek ticaretinin kamu maliyesi, dış ticaret ve siyasal yapıyla ilişkisini inceleyen The Politics of Trade in Safavid Iran: Silk for Silver, 1600–1730 bulunuyor. The Pursuit of Pleasure: Drugs and Stimulants in Iranian History, 1500–1900 ise İran tarihinde keyif verici maddeler ve tüketim kültürü üzerine bir çalışma. Matthee ayrıca The Safavid World derlemesinin editörü ve Association for the Study of Persianate Societies’in başkanı olarak görev yaptı.

Kitabın künyesi şöyle: Yayınevi VBKY, Kategori Tarih, Türkçesi Aykut Mustak, Proje Editörü Dr. Mehmet Yılmaz Akbulut, Kapak Görseli ve Sayfa Uygulama Faruk Özcan, Son Okuma Mehmet Selim Temel, Sayfa sayısı 376.

Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı